آزمایشگاه بالینی دریچه ای برای نگاه به درون بیمار
وقتی به یک آزمایشگاه مراجعه می کنید و نمونه خون می دهید، آزمایش
هایی به منظور کشف بیماری روی خون شما
انجام می شود. این فرایند در حوزه رشته آسیب شناسی(پاتولوژی)قرار دارد.
رشته آسیب شناسی که آسیب های وارده شده به بدن انسان
را بررسی می کند، علم بسیار گسترده و پایه شناخت تمام بیماری هاست. با وجود اهمیت این
رشته، هنوز جایگاه واقعی آن تزد عموم مردم ناشناخته است.
رادیولوژی، آزمایشگاه بالینی، رادیوتراپی، اسکن، ایزتوپ و ... از دیگر دریچه هایی است
که متخصصان هریک از این رشته ها می توانند از آنها به اسرار درون بدن انسان راه یابند.
اما آزمایشگاه بالینی در این میان بزرگ ترین دریچه برای نگاه به درون بیماران است و پاتولوژیست را قادر می سازد که علل
بیماری ها را تشخیص دهد.
پاتولوژی در دو بخش تشریحی مانند تشخیص روی تغییرات ساختاری بافت و سلول و بالینی مانند
آزمایش نمونه مایعات بدن( خون و ادرار) که به طب آزمایشگاهی معروف است، طبقه بندی می
شود.
اطلاعات عمومی
آزمایش های پیش از ازدواج
برای کسب اطمینان از سلامت
زوج ها انجام آزمایش های غربالگری سیفلیس، تالاسمی و غربالگری معتادان در ایران ضروری
و الزامی است.
دکتر محمدرضا جلالی ندوشن دبیر انجمن آسیب شناسی ایران در این مورد می گوید: منظور
از آزمایش های غربالگری آزمایش هايي است كه با اطمینان قریب به یقین می توانند، بیماری
را تشخیص دهند؛ ولی در مواردی هم ممکن است جواب بصورت کاذب مثبت باشد. به عبارتی با
وجود مثبت بودن آزمایش فرد مبتلا به بیماری نباشد.
از این رو ضروری است در مواردی
که جواب آزمایش مثبت است از آزمایش های تکمیلی تخصصی تر که به طور طبیعی هزینه بالاتری
هم دارند، استفاده شود.
دکتر جلالی ادامه می دهد: بیماری های مقاربتی را که درزمان تماس جنسی از فردی به فرد
دیگر منتقل می شوند، می توان قبل از ازدواج و یا قبل از بارداری به وسیله معاینات و
آزمایش های اختصاصی تشخیص داد.همچنین با تشخیص بیماری
های سوزاک، سیفلیس، کلامیدیا، ایدز و زگیل تناسلی
می توان از ابتلا فرد دیگر(همسر) و نیز احتمالا ابتلای جنین در داخل رحم پیشگیری
کرد.
در آزمایش های قبل از ازدواج از آزمایش
های
VDRL که تست غربالگری است، استفاده می شود.
بدیهی است در صورت مثبت بودن این آزمایش نه تنها باید با آزمایش های مکمل در پی تایید
بیماری سیفلیس بود، بلکه باید فرد از نظر سایر بیماری های مقاربتی نیز بررسی شود.
تالاسمی از جمله بیماری هایی است که با آزمایش های پیش از ازدواج می توان آن را تشخیص
داد. برای شناخت بیماری تالاسمی لازم است، اطلاعات
کلی در مورد گلبول های قرمزخون داشته باشیم. سلول های قرمز خون انسان وظیفه اکسیژن
رسانی به اندام های مختلف بدن را به عهده دارند. آنها این کار
را از طریق ماده در درونشان به
نام "هموگلوبین" انجام می دهند.
هموگلوبین دارای دو قسمت است. قسمت اول از زنجیره های هم رشته درست شده
و قسمت دوم آن آهن است. اگر زنجیره های هموگلوبین دچار کمبود شوند، یک بیماری
ارثی خونی به نام تالاسمی ایجاد می شود. بسته به اینکه کدام زنجیره و چه تعداد از این
زنجیره ها دچار اشکل شوند، انواع مختلف تالاسمی به وجود می آید.
دکتر جلالی می گوید: اگر زن و مرد هر دو به صورت پنهان دچار این عارضه باشد- حتی بدون
اینکه خود علامتی داشته یا از آن مطلع باشند- در این صورت خطر جدی برای ابتلا فرزندانشان
وجود دارد. با این وجود با آزمایش ساده خون و با راهنمایی پزشکان می توان از بروز این
بیماری در فرزندان جلوگیری کرد.
اگر قبل از
ازدواج- به ویژه در ازدواج های خویشاوندی یا
در خانواده هایی که فرد مبتلا به تالاسمی در آنها وجود دارد- از دختر و پسر آزمایش
خون انجام گیرد در صورت مبتلا بودن نتيجه آزمايش به آنان
توصیه می شود، از ازدواج
با يكديگر صرف نظر کنند، چرا که حاصل این ازدواج ممکن است، تولد کودکی مبتلا به تالاسمی
باشد.
آزمایش
اعتیاد از دیگر آزمایش های ضروری پیش از ازدواج به شمار می رود.به غیر تبعات منفی اعتیاد
از ابعاد مختلف بر زندگی مشترک، مصرف سیگار، الکل و مواد مخدر در زن یا مرد می چتواند،
روی قدرت باروری آنان تاثیر منفی داشته یا
سبب کاهش ارتباط جنسی شود. در صورت حاملگی نیز عوارض بارداری(افزایش خونریزی، زایمان
زودرس) و نیز عوارض نوزادی(ناهنجاری های مادرزادی، تاخیر رشد داخل رحمی جنین، تولد
نوزاد با وزن کم، اختلالات رفتاری و عقب ماندگی ذهنی نوزاد و بالاخره افزایش مرگ و
میر دوره نوزادی) افزایش می یابد.
دبیر انجمن
آسیب شناسی ایران توصیه می کند، معتادان به هریک از این مواد قبل از اقدام به ازدواج
یا قبل از بارداری از مصرف سیگار، الکل
و مواد مخدر خودداری کنند.
اما
ذکر این نکته ضروری است، این آزمایش که در حال حاضر در ایران جزو آزمایش های قبل از
ازدواج است، غربالگری بوده و با مثبت شدن آزمایش نمی توان بلافاصله انگ اعتیاد به فرد
زد؛ زیرا عوامل متعددی از جمله مصرف بعضی از داروهای کدئین می تواند، باعث نتیجه مثبت
کاذب در آزمایش شود.
اشتباهات آزمایشگاهی
یکی از نگرانی های مراجعان
به آزمایشگاه ها، ترس از پاسخ غلط آزمایشگاه است. زیرا به نظر می رسد، این پاسخ غلط
مبنایی بر تصمیم گیری پزشکان برای مراحل بعدی درمان قرار گیرد.
دکتر فرید کرمی نایب رئیس انجمن آسیب شناسی ایران می گوید: به طور قطع در تمام مراحل
تشخیصی و درمانی پزشکی امکان خطا هست، اما نوع کار پاتولوژیست
به گونه ای است که برای اظهار نظرهای تشخیصی زمان در اختیار دارد و این زمان
فرصتی را به منظور مطالعه در اختیار او قرار می دهد.
برای مثال وقتی اصل نمونه بیمار می آید، پس از مرحله تکه برداری ازآن، پاتولوژیست به
منابع علمی مراجعه می کند و فرصت زمانی برای انجام مطالعه وجود دارد که این زمان ضریب
خطای پاسخ آزمایش را کاهش می دهد. به عبارتی فرصتی که پاتولوژیست برای ارایه
جواب آزمایش در اختیار دارد، سبب می شود، ضریب خطای
او کمتر از سایر رشته های پزشکی باشد.
دکتر کرمی عقیده دارد، کتاب های موجود در اتاق پاتولوژیست از نظر حجم بسیار بیشتر از
اتاق سایر پزشکان
غیر پاتولوژیست است که علت این امر وسعت مطالب رشته آسیب شناسی است.
برای مثال برای تشخیص سرطان می بایست، کتاب های روز توسط پاتولوژیست مطالعه شود؛ چون
روش های تشخیصی هر روز جدیدتر و متفاوت تر می شود.
غربالگری ناهنجاری های ژنتیکی در جنین و تشخیص آنها قبل از
تولد
منگولیسم یا سندرم داون با
شیوع یک در هر 700 زایمان منتهی به تولد
نوزاد زنده به عنوان شایع ترین اختلال کروموزومی شناخته می شود. احتمال بروز آن با
افزایش سن مادر بالا رفته و از یک در 250 حاملگی در 35 سالگی به یک در 100 در بالای
40 سالگی می رسد. نظر به اینکه وجود یک فرد با سندرم داون سبب ایجاد مشکلات مالی و
عاطفی و روانی و اجتماعی بسیار در والدین، خانواده فرد و نیز در جامعه می شود. همواره
تلاش بر این بوده است که بتوان راهی پیدا کرد که پیش از تولد نوزاد، پی به وجود ناهنجاری
در وی برده به حاملگی خاتمه داد.
دکتر سید علی اکبر سیدمهدی رئیس انجمن علمی آسیب شناسی ایران می گوید: مایع "آمنیوتیک"(مایع
اطراف جنین) و بررسی ژنتیکی سلول های
جنینی که در آن مایع ریخته شده و به تست" آمنیوسنتز" معروف است، یک تست بسیار حساس
است که از طریق ارزیابی این مایع می توان پی به وجود این ناهنجاری های ژنتیک
برد. نظر به اینکه این آزمایش
پرهزینه و وقت گیر بوده و انجام آن می تواند، منجر به عوارض و مخاطراتی از جمله سقط
یا ایجاد عارضه در جنین شود، استفاده از این تست تنها محدود به موارد حاملگی های پر
خطر یا مواردی می شود که سن مادر بالای 35 سال باشد.
وی ادامه می دهد: بر این اساس، سعی بر این بوده است که به آزمایش هایی دست یابیم که
دارای حساسیت و ویژگی قابل قبول بوده و می توان از آن به عنوان تشخیص قبل از تولد استفاده
کرد. در این راستا ابتدا در سال 1984 ارتباط بین عواملی در سرم مادر و ریسک سندرم داون
مطرح شد. پس از آن تاکنون پیشرفت های زیادی از نظر اندازه گیری عوامل مختلف در خون
مادر حامله و بررسی های نرم افزاری این
عوامل به وقوع پیوسته است.
دکتر پیمان امیدوار عضو هیات مدیره انجمن آسیب شناسی ایران و دبیر دهمین همایش آسیب
شناسی
اظهار می دارد: هم اکنون انجمن های علمی و تخصصی زنان در کشورهای پیشرفته توصیه موکد
می کنند که از این تست به عنوان تست ابتدایی و غربالگر در تمام سنین بارداری استفاده
شود. بهترین زمان برای انجام این آزمایش بین هفته 16 و 18 حاملگی است . اگر تست در
این زمان انجام شود، صحیح ترین نتایج را بدست می دهد، اما می توان تست را از هفته 14
تا 20 و به ندرت تا هفته21
انجام داد.
وجود این تست و استفاده از آن در آزمایشگاه می تواند،
سبب کاهش مخاطرات جسمی و روحی فرد حامله و افزایش اطلاعات پزشک نسبت به بیمار خود از یک سو و از دیگر
سو کاهش تبعات اجتماعی و اقتصادی آن برای جامعه شود.
استرس
عامل تاثیرگذار در نتایج آزمایش ها
وجود استرس اعم از اینکه مقطعی
باشد یا در دراز مدت، جسمانی باشد یا فکری در نتیجه بسیاری از آزمایش ها تاثیر می گذارد.
در پاره ای موارد تاثیر آن جدی است که اختلاف فاحشی در نتیجه آزمایش ها بوجود می آید.
این موضوع می تواند، سبب قضاوت نادرست پزشک از بیمار خود شود.
دکتر امیدوار تصریح می کند: استرس فرد هنگام نمونه گیری
می تواند، باعث افزایش سطح قند خون شود و در این موارد، تست تحمل
گلوکز کاهش می یابد.همچنین استرس می تواند در فرمول شمارش خون نیز تغییراتی ایجاد کند.
مهم ترین این تغییرات شامل افزایش" هموگلوبین" خون، افزایش "نوتروفیل" های خون و نیز
کاهش "ائوزینوفیل" است.
میزان هورمون های رشد،" پرولاکتین"، "کورتیزول" و" اپی نفرین" با ایجاد استرس به مقدار
فاحشی بالا می رود. سطح هورمون های تیروئیدی اغلب پس از استرس های جسمانی شدید مثل
عمل جراحی پایین می آید.
در
پاسخ فوری به تحریکات استرس، سطح پروتئین هایی در خون بالا می رود که به پروتئین های
فاز حاد معروفند. (مانند فریتین)
بنا بر آنچه گفته شد، بیمار نباید هنگام نمونه گیری مضطرب و تحت فشار باشد. نمونه گیری
از بیمار بهتر است در محیطی کاملا آرام و در حالتی انجام شود که بیمار آسوده و راحت
باشد و در صورتی نمونه گیری صحیح
انجام می شود که بیمار شب قبل را با آرامش سپری کرده باشد.
نقش
آزمايشگاه ها در تشخيص زودرس سرطان ها
سرطان پروستات یکی از شایع ترین سرطان
های مردان در تمام دنیا به شمار می رود.
اين سرطان در مراحل پیشرفته به ستون فقرات و نواحی دوردست گسترش و دست اندازی می کند
و درمان آن در چنین مرحله ای بسیار مشکل
شده و یا حتی امکان پذیر نخواهد بود.
تا سال های دهه
80 میلادی مرگ و میر ناشی از این سرطان بیشترین علت مرگ و میر سرطان را تشکیل می داد.
خوشبختانه در سال 1980 میلادی دانشمندان موفق به کشف نشانگر خاصی در خون مردان شدند
که آنتی ژن اختصاص پروستات نام گرفت. دکتر سیما حقیقی عضو کمیته علمی دهمین همایش سالانه
آسیب شناسی اظهار می دارد:این آنتی ژن که به غدد پروستات اختصاص دارد در سرطان پروستات
و تعدادی دیگر از بیماری های خوش خیم پروستات بالا می رود. درحال حاضر این آنتی ژن
تنها نشانگری است که انجمن های حامی جهانی مانند انجمن اورولوژی امریکا و انجمن سرطان
امریکا آزمایش سالیانه آن را در خون تمام مردان بالای 50 سال به طور کل و در تمام مردان
بالای 40 سال که سابقه خانوادگی سرطان پروستات دارند، توصیه کرده اند.
دکتر امیدوار می گوید: با انجام یک آزمایش
ساده خون و بررسی ماده ای در آن به نام
آنتی ژن اختصاصی پروستات (PSA) که در سرطان های پروستات مقدار آن
بسیار بالا می رود، می توان پی به وجود سرطان پروستات در بیمار برد. گرچه که بالا رفتن
آن در برخی ضایعات دیگر از جمله عفونت های پروستات یا دستکاری های پروستات هم دیده
می شود، ولی افزایش چشمگیر آن و به خصوص بررسی نسبت PSA آزاد به PSA می تواند، وجود سرطان پروستات را در
مراحل ابتدایی مشخص سازد. نظر به شیوع زیاد آن در سنین بالای 50 سال و افزایش شیوع
این سرطان با افزایش سن بررسی PSA خون ضروری است.
